Câu chuyện nuôi tôm quảng canh ở Cái Nước

Ở xã Cái Nước, tỉnh Cà Mau - Con nước lớn nước ròng là chuyện của muôn đời - còn đối với dân ấp Nhà thính B, nước là chuyện sống còn của người nuôi tôm.

Gặp nhau ngoài vuông tôm, dưới mái hiên nhà hay bên ly cà phê – quán đầu xóm- người dân thường hỏi nhau: “Con nước tháng này đỡ không?”, “Dạo này làm ăn sao rồi?”, “Chiều nay chắc mưa đó?”... Những câu hỏi tưởng chừng như đơn giản ấy lại là sự gắn kết giữa những con người làm nông sống nhờ con tôm, con nước.

Từ những cuộc trò chuyện ngắn ngủi bên vuông tôm đến những lần gặp gỡ trong các buổi hội họp dân cùng nghề, bà con không chỉ hỏi thăm nhau mà còn chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, dự báo thời tiết hay những dấu hiệu bất thường trên ao tôm nhà mình.

Ông Hoàng Kim Thạch, Trưởng ấp Nhà Thính B, cho biết nghề nuôi tôm bắt đầu phát triển mạnh từ khoảng năm 2000. Trước đó, phần lớn người dân địa phương sống bằng nghề trồng lúa. Tuy nhiên, điều kiện tự nhiên của vùng đất ven biển với nguồn nước mặn quanh năm khiến cây lúa trở thành thứ yếu so cách sinh kế khác. Ai cũng hiểu nuôi tôm và các loại thủy sản khác mang lại giá trị kinh tế cao hơn lúa rất nhiều.

Từ những ruộng lúa ngày trước, người dân dần chuyển sang nuôi tôm, cua, sò và nhiều loại thủy sản khác. Đến nay, nuôi trồng thuỷ sản đã trở thành nguồn thu nhập chính của phần lớn hộ dân trong ấp.

Nghề nuôi tôm hiện nay đã khác nhiều so với hơn hai thập niên trước. Không có kịch bản viết sẵn cho những người dân Nhà thính B. Cái chính là nguồn nước sai khiến.

“Thời gian đầu mới chuyển đổi, môi trường tự nhiên còn khá thuận lợi. Nguồn nước sạch, đất còn màu mỡ, dịch bệnh ít xuất hiện nên việc nuôi tôm không quá khó. Chỉ khoảng ba tháng sau khi thả giống, người dân đã có thể thu hoạch. Còn hiện nay, thời gian nuôi kéo dài hơn, quy trình sản xuất đòi hỏi nhiều công đoạn hơn. Người nuôi phải cải tạo ao, xử lý nguồn nước, bảo vệ môi trường, theo dõi chất lượng nước và áp dụng các biện pháp kỹ thuật mới nếu muốn hạn chế rủi ro”, ông Thạch chia sẻ.

Nhà Thính B cùng tồn tại hai mô hình nuôi song song: nuôi công nghiệp và nuôi quảng canh. Lợi nhuận từ nuôi công nghiệp luôn hấp dẫn hơn. Mật độ thả nuôi cao, sản lượng lớn và khi thành công có thể mang lại nguồn thu bạc tỷ. Tuy nhiên, phía sau những lợi nhuận đó là khoản đầu tư rất lớn. Để xây dựng và vận hành một ao nuôi công nghiệp, người dân phải đầu tư vốn lên đến hàng tỷ đồng gồm các nguồn chi phí như thức ăn, điện vận hành quạt nước, xử lý nguồn nước, bảo vệ môi trường. Điều đáng quan tâm là bùn thải, nguồn nước thải của hầm nuôi công nghiệp có nhiều tác nhân gây bệnh, có khả năng gây ô nhiễm nguồn nước nếu không được thu gom, xử lý phù hợp. Cơ hội lớn nhưng rủi ro không hề nhỏ.

Trong khi đó, nuôi quảng canh lại đi theo hướng ngược lại khi người nuôi tận dụng nhiều yếu tố tự nhiên hơn, mật độ thả thấp hơn và thường kết hợp nuôi nhiều đối tượng trên cùng diện tích. Lợi nhuận không cao bằng công nghiệp nhưng mức độ rủi ro cũng thấp hơn và không gây hại đến môi trường. Chính vì vậy, dù nghề nuôi tôm đã phát triển nhiều năm nhưng quảng canh vẫn là mô hình phổ biến nhất tại Nhà Thính B. Đối với nhiều hộ dân, đây là lựa chọn phù hợp với điều kiện kinh tế và khả năng ứng phó trước những biến động của môi trường.

Sự khác biệt giữa hai mô hình càng bộc lộ rõ khi thời tiết trở nên thất thường. Những năm gần đây, các đợt nắng nóng kéo dài xuất hiện nhiều hơn, trong khi những cơn mưa lớn bất ngờ cũng diễn ra với tần suất dày hơn. Đối với ao nuôi công nghiệp, chỉ cần nhiệt độ, độ mặn hoặc lượng oxy thay đổi đột ngột, toàn bộ đàn tôm có thể bị ảnh hưởng. Mật độ nuôi càng cao thì nguy cơ thiệt hại càng lớn.

Một vụ nuôi thất bại không chỉ khiến người dân mất nguồn thu mà còn có thể kéo theo những khoản nợ lớn sau đó. Ông Nguyễn Văn Sơn, có khoảng 25 năm gắn bó với nghề nuôi tôm, cho biết điều ông sợ nhất hiện nay không phải là cực nhọc mà là sự khó đoán của thời tiết. Theo ông, trước đây mùa nắng và mùa mưa tương đối rõ ràng nên bà con có thể chủ động được trong sản xuất. Còn bây giờ, nhiều khi đang nắng gắt mấy ngày liền thì bất ngờ mưa lớn. Sự thay đổi đột ngột làm cho môi trường nước trong vuông biến động nhanh gây ảnh hưởng năng suất, chất lượng của con tôm”.

Những thay đổi khó lường của thời tiết và môi trường nuôi đã khiến người nuôi tôm ngày càng cẩn thận hơn. Nếu trước đây họ chủ yếu dựa vào kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm thì nay, thông tin thời tiết, kỹ thuật xử lý… trở thành một phần không thể thiếu trong quá trình sản xuất. Từ chuyện nắng mưa, con nước đến giá tôm hay dịch bệnh, mọi biến động đều cần được cập nhật thường xuyên. Với người nuôi tôm, nắm bắt thông tin sớm không chỉ giúp chủ động ứng phó mà còn giảm bớt những rủi ro trong suốt vụ nuôi.

Theo ông Thạch, đôi khi rủi ro lớn lại khiến chòm xóm quan tâm nhau hơn, hiện nay bà con thường xuyên chia sẻ cho nhau từ kinh nghiệm sản xuất đến những dấu hiệu bất thường trên tôm. Chẳng hạn, có người chia sẻ cách giảm lượng thức ăn nhưng chia thành nhiều cữ để vật nuôi hấp thụ tốt hơn, vừa tiết kiệm chi phí vừa ít ô nhiễm nước. Có người hướng dẫn cách nhận biết sớm dấu hiệu bệnh để xử lý kịp thời. Mấy kinh nghiệm đó đều từ thực tế làm ăn nên bà con rất quan tâm và học hỏi lẫn nhau.

Những kinh nghiệm ấy không nằm trong giáo trình hay tài liệu kỹ thuật mà được dân nuôi tôm ở Nhà Thính B đúc kết từ thực tế sản xuất.

Việc chia sẻ thông tin được mở rộng khi các nhóm Zalo cộng đồng hình thành. Khi có các thông báo quan trọng hoặc các chương trình hỗ trợ sản xuất, thông tin được gửi đến người dân ngay lập tức; những người không sử dụng điện thoại thông minh thì được trưởng ấp hoặc hàng xóm thông báo trực tiếp. Theo ông Thạch, nhiều hộ dân còn chủ động tìm hiểu kỹ thuật nuôi tôm qua Facebook, YouTube hoặc các ứng dụng trên điện thoại. Thông tin hữu ích nhờ đó được lan tỏa nhanh, rộng hơn trước rất nhiều.

Trong bối cảnh ngày càng nhiều rủi ro từ thời tiết, thị trường…nhận thông tin đúng thời điểm được xem là một trong những yếu tố quan trọng giúp người dân yên tâm sản xuất. Người nuôi tôm ở Nhà thính B nói rằng thông tin kịp thời và sát thực tế hơn về thời tiết, môi trường nuôi và tình hình dịch bệnh và ….nếu các buổi tập huấn, tư vấn kỹ thuật được tổ chức ở Nhà Thính B, chắc chắn sẽ giúp bà con có cơ hội học hỏi và trao đổi kinh nghiệm, tiếp cận kĩ thuật mới…Mọi việc sẽ tốt hơn.

Con nước có thể tiếp tục đổi thay theo từng mùa, niềm tin vào khả năng giữ nghề và thích ứng vẫn được vun đắp từ chính những cuộc trò chuyện, sẻ chia kinh nghiệm giữa những người cùng làm nghề. Đó chính là cách người dân vùng đất địa đầu cực Nam định hình sinh kế tương lai nghề nuôi tôm, không chỉ dựa vào kinh nghiệm của mỗi cá nhân mà bằng sức mạnh của cả cộng đồng; không chỉ là tôm mà là phát triển đa loài trên vùng đất ngập mặn được xem là cửa ngỏ nhìn về một tương lai xanh lơ.

Ấp Nhà Thính B, xã Cái Nước, tỉnh Cà Mau, có 382 hộ dân (1.361 nhân khẩu). Trong đó có 11 hộ dân tộc Khmer với 34 nhân khẩu. Diện tích 558,54 ha, phía tây giáp ấp Mỹ Điền, phía nam giáp ấp Khánh Tư. Phần lớn người dân sống chủ yếu nuôi trồng thuỷ sản, chăn nuôi, trồng trọt, kinh doanh và buôn bán nhỏ lẻ. Thu nhập bình quân đầu người khoảng 90 triệu đồng/năm. Trong đó có khoảng 350 hộ nuôi tôm quảng canh, đời sống khá hơn các ngành nghề chăn trên cạn.