Tri ân tổng đốc Hoàng Diệu

Sáng ngày 24/4/2026 (tức 8/3 Âm lịch) thầy trò trường THPT Hoàng Diệu (phường Phú Lợi, TP.Cần Thơ) đã tổ chức dâng hương tưởng niệm Cụ Hoàng Diệu – vị Tổng đốc anh dũng, người đã tuẫn tiết trong cuộc chiến đấu với kẻ thù bảo vệ thành Thành Hà Nội năm 1882, nhân ngày giỗ của Cụ.

Những nén hương được thầy trò dâng lên là lời tri ân, là sự nhắc nhớ về tinh thần yêu nước, khí tiết kiên trung của cụ Hoàng Diệu. Hình ảnh các em học sinh xếp hàng trật tự, nghiêm trước tượng đài Cụ Hoàng Diệu trang không chỉ tạo nên nét đẹp văn hóa học đường mà còn thể hiện sự tiếp nối truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Hoạt động ý nghĩa này góp phần giáo dục đạo đức, bồi dưỡng lý tưởng sống và khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong mỗi học sinh, giúp các em nâng cao ý thức học tập, rèn luyện, sống có trách nhiệm hơn, xứng đáng với sự hy sinh cao cả của cha ông, tiếp bước xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại mới.

Hoàng Diệu tên thật là Hoàng Kim Tích, tự là Quang Viễn, hiệu Tĩnh Trai, sinh ngày 10/2/1828, trong gia đình nho học ở làng Xuân Đài, huyện Diên Phước, sau là xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay là xã Gò Nổi, TP. Đà Nẵng). Ông nổi tiếng thơ văn từ năm 16 tuổi. Năm 20 tuổi đỗ cử nhân (1848), 26 tuổi đỗ phó bảng (1853); được bổ Tri huyện Tuy Phước, thăng Tri phủ Tuy Viễn (cùng trong tỉnh Bình Định).

Sau bị giáng chức, đổi về Tri huyện Hương Trà (Thừa Thiên), sau phục chức Tri huyện Đa Phước, rồi thăng Án sát Nam Định, Bố chánh Bắc Ninh. Năm 1877, làm Tham tri bộ Hình, rồi Tham tri bộ Lại, sung Cơ mật viện đại thần.

Năm 1878, làm Tuần vũ Quảng Nam, thăng Tổng đốc An Tĩnh (Nghệ An - Hà Tĩnh). Năm 1879 được triệu về kinh, lãnh chức Toàn quyền đại diện triều đình đàm phán với sứ bộ Tây Ban Nha. Năm 1880, được bổ Tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội - Bắc Ninh) làm Thượng thư bộ Binh, trông coi cả việc thương chánh. Thuộc phái chủ chiến trong triều đình Tự Đức lúc bấy giờ, ông là người tích cực bảo vệ chủ quyền độc lập của đất nước. Khi nhậm chức Tổng đốc Hà Nội, ông ra lệnh quân sĩ tích cực lo việc bố phòng, đề cao cảnh giác địch. Hoàng Diệu đã mấy lần báo lên triều đình xin cho thêm quân nhằm đối phó lại âm mưu địch và ra lệnh giới nghiêm thông báo đi các tỉnh để kịp đề phòng. Vua Tự Đức lúc này lại hạ chiếu quở trách là “đem binh dọa giặc và xử lý không thích hợp”.

Ngày 25/4/1882, sau 3 giờ đưa tối hậu thư buộc phải đầu hàng, H. Rivière ra lệnh nổ súng tấn công thành Hà Nội. Hoàng Diệu chỉ huy quân sĩ chống trả quyết liệt. Bản thân ông lên mặt thành đốc suất cuộc chiến đấu. Trước sức uy hiếp của giặc, một số quan văn, quan võ bỏ trốn. Có người chạy theo giặc như Án sát Tôn Thất Bá.Thấy quân Pháp nã pháo vào thành, Tôn Thức Bá hoảng sợ trốn chạy. Sau đó, người này thân tìm đến nơi quân Pháp đồn trú xin thông báo tình hình trong thành hòng mong được người Pháp đoái công. Không những thế, y một mặt dâng sớ lên Vua Tự Đức đổ tội cho Hoàng Diệu, một mặt xin với giặc cho y làm Tổng Đốc Hà Ninh.

Một trận kịch chiến xảy ra từ sáng đến trưa. Quân ta, dưới quyền chỉ huy của Hoàng Diệu đã anh dũng chiến đấu, giết chết hàng trăm tên giặc.

Cuộc chiến đang ác liệt thì bất ngờ kho thuốc súng nổ, lửa bốc cháy ngùn ngụt. Đám cháy càng lan rộng, tinh thần quân Việt càng hoang mang, hàng ngũ càng rối loạn. Quân giặc thừa cơ bắc thang trèo vào, phá cổng thành phía tây rồi ồ ạt kéo vào như nước chảy. Trong vòng khói lửa ngợp trời ấy, Hoàng Diệu, tay vẫn cầm thanh kiếm tuốt trần, hăng hái xông pha trong mưa đạn.

Dù quyết tâm bảo vệ thành, nhưng trước thế tấn công mạnh của quân Pháp và lực lượng quân triều đình ngày càng mỏng hơn, cuối cùng, Hoàng Diệu đành hạ lệnh cho quân lính giải tán để tránh thương vong.

Còn lại một mình, Hoàng Diệu quay vào hành cung cắn đầu ngón tay lấy máu thảo di biểu tạ tội với nhà vua. Trong bức di biểu, Hoàng Diệu viết: “Thành mất không sao cứu được, thật hổ với nhân sĩ Bắc thành lúc sinh tiền. Thân chết có quản gì, nguyện theo Nguyễn Tri Phương xuống đất. Quân vương muôn dặm, huyết lệ đôi hàng...”

Sau đó, Hoàng Diệu đi thẳng đến cửa Võ Miếu, cởi chiếc khăn đang bịt trên đầu, treo mình lên cành cây trước miếu mà tuẫn tiết đúng vào giờ Ngọ. Khi ấy, ông mới 54 tuổi .Tôn Thất Thuyết – một đại thần nổi tiếng theo đường lối chống Pháp – thương tiếc Hoàng Diệu đã viết lên đôi câu đối:

“Nhất tử thành danh, tự cổ anh hùng phi sở nguyện/ Bình sanh trung nghĩa, đương niên đại cuộc khởi vô tâm”.

Nghĩa là:

“Một chết đã thành danh, đâu phải anh hùng từng nguyện trước/ Bình sinh trung nghĩa, đương trường đại cuộc tất lưu tâm”.