Tương lai nghề tranh lá bút lửa

Nhìn chiếc lá thốt nốt trở thành tác phẩm nghệ thuật khắc họa quê hương, đôi mắt và lời căn dặn học trò cách lưu giữ và phát triển nghề vẽ tranh trên lá thốt nốt, mới thấy hết sự đam mê và giá trị của sự miệt mài nghiên cứu, công phu truyền dạy của nghệ nhân Võ Văn Tạng, sắp đến tuổi 84.

Về vùng Bảy Núi, An Giang, qua Tri Tôn, Tịnh Biên sẽ thấy những hàng cây thốt nốt cao vút – loài cây chịu hạn, chịu ngập gắn với đời sống người Khmer. Vị ngọt từ nhựa sống cây thốt nốt có thể nấu thành đường, trái có hạt non tơ làm thức ăn, lá lợp mái nhà và nhà chùa chép kinh Phật…Từ hàng trăm năm trước, các nhà sư chùa Khmer đã dùng lá ghi chép sử và lưu giữ giáo lý.

Cơ duyên đến với ông khi còn công tác trong ngành ngân hàng, đi thẩm định thực tế. Ông tình cờ nhìn thấy một cơ sở làm quạt bằng lá thốt nốt. Vẻ đẹp của lá và độ bền  quá bất ngờ - ba bốn năm sau - khi dọn sang nhà mới, chiếc quạt lá thốt nốt vẫn dẻo, nguyên màu. Khoảnh khắc đó đã lóe lên một hướng đi mới dẫn dắt đam mê, nhưng chưa bén duyên với trường lớp của ông.

Ông Tạng đã dành hơn 26 năm để nghiên cứu kỹ thuật vẽ tranh trên lá thốt nốt. Không qua trường lớp chuyên nghiệp, không có người chỉ dạy, ông tự nghiên cứu và thử nghiệm với lá thốt nốt và bút lửa. Bút được chế lại từ mũi hàn điện tử, đủ loại điện áp 30W, 40W, 60W, 80W. Tùy theo sắc độ đậm nhạt, thẩm mỹ của bức tranh mà sử dụng bút lửa. “Dùng bút lửa này khó hơn cây cọ. Bởi vì cây cọ mà vẽ sai, bị hư thì mình còn sửa được. Nhưng đối với bút lửa thì hư là chịu luôn, gần như không sửa được. Với độ nóng của nó, mình không quen mà cầm vô là sức nóng sẽ cháy lem”, ông Tạng nói.

“Không dễ hoàn thành một bức tranh”, chị Cẩm Mai, học viên 10 năm kinh nghiệm của ông, nói: “Thời gian đầu khó nhất là kiểm soát hoa tay với độ nóng của bút. Khó đến mức hàng trăm học viên ông đào tạo, chỉ còn mười mấy người theo nghề”.

Có lẽ trong những người còn lại ở xưởng vẽ này có thể nói với nhau về việc đồng hành trên con đường dài nuôi dưỡng từ đam mê tới làm chủ các thao tác vẽ tranh lá từ ngọn lửa đam mê và năng khiếu bẩm sinh của thầy.

“Hồi còn làm ngân hàng, tôi đã nghiên cứu nhiều dòng tranh. Từ tranh sơn dầu, tranh màu nước cho đến nhiều chất liệu khác. Tất nhiên, đã làm thì phải nghĩ tới kinh tế, phải có thu nhập mới sống được, nhưng đam mê là cái đầu tiên. Có đam mê hội họa mới tập trung nghiên cứu, có yêu quê hương mới thể hiện nội tâm của mình trong bức tranh” ông Tạng có vẻ mãn nguyện: “Nhiều người nghỉ hưu rồi thì sáng - chiều đi tập thể dục hay nghỉ ngơi. Còn tôi theo đuổi nghề này vì mình đam mê. Hơn tám mươi tuổi rồi mà vẫn đam mê, vẫn còn làm được”.

Sự truyền dạy và đam mê truyền lửa là niềm vui, sức sống nên dù ở tuổi 84, dù có lúc tranh chưa được hoàn hảo, kiên trì chỉnh sửa vẫn không thể có tác phẩm đẹp hơn, thoái chí, nhưng chưa bao giờ ông muốn xa nghề.

Đối với ông, nếu chỉ có đam mê thì chưa đủ để gắn bó với nghề. Bởi vì, nghề này đòi hỏi tâm huyết và kiên trì, nếu không có những thứ đó khi gặp khó rất dễ nản, dễ bỏ nghề. “Muốn làm được tranh có hồn thì phải có tâm huyết, phải bỏ cái hồn của mình vào tác phẩm. Đa số sản phẩm của tôi khắc họa sinh cảnh nên thơ Bảy Núi, quê hương mình, vì muốn gửi gắm tâm hồn mình với vùng Bảy Núi” ông nói.

Hiện tại điều khiến ông trăn trở nhất là làm sao để giữ nghề trước tình trạng nan giải về nguồn nhân lực. Nhìn 7 người thợ đang làm việc, ông Tạng chia sẻ: “Dễ vào nghề vì không đòi hỏi trình độ học vấn cao hay phải qua trường lớp, nhưng khó là đòi hỏi các em phải có tính kiên nhẫn, chịu khó, óc thẩm mỹ và cộng thêm năng khiếu để thể hiện”.

Là một người truyền nghề vô điều kiện, ông sẵn sàng chỉ vẽ từng chút cho những thế hệ sau bằng tất cả kinh nghiệm hơn 26 năm: “Có người đến học nghề, tôi chỉ dẫn hết mình chứ không có giấu nghề gì hết. Bởi vì hồi xưa đâu có ai dạy, tự mình nghiên cứu dần thôi. Nên bây giờ là người đi trước, muốn chỉ dạy lại cho các em nó có nghề” – ông Tạng nói với đôi mắt buồn thật buồn.

Phải chăng ngày càng ít những người kiên nhẫn với giá trị quê hương?

Những tàu lá thốt nốt còn xếp nếp, vật liệu đặc trưng nay cũng là nỗi niềm. Người cắt lá phải leo lên cây cao từ 25 đến 30 mét. Công việc này chủ yếu do những người Khmer có kinh nhiệm đảm nhận. Lơ lửng giữa bầu trời để chặt lá. Cuốn lá nhiều gai nhọn, rất dễ bị đâm chảy máu. Công việc leo cao khá nguy hiểm nên nhiều người luống tuổi đã nghỉ, người trẻ thì chuyển sang làm ở các công ty, xí nghiệp. Việc mua lá để làm tranh ngày một khó hơn.

 “Hồi trước chỉ cần đặt là người ta chặt lá rồi giao cho mình. Một tuần hay hai tuần là có đủ số lượng mình cần. Còn bây giờ khó khăn hơn do không có người leo cao, giá cũng mắc hơn. Trước chỉ khoảng bốn, năm ngàn đồng một tàu lá. Bây giờ giá cao hơn tám - chín lần. Làm tranh bằng lá thốt nốt- phải là lá non, chưa xòe ra - Nếu lá đã xòe xanh rồi thì không làm được” – ông Tạng chia sẻ.

Phía sau một bức tranh hoàn thiện là công sức của nhiều người lặng lẽ góp sức. Người truyền nghề với cả tâm huyết, người chặt lá dám chấp nhận nguy hiểm, người thợ làm việc trong trạng thái tập trung cao suốt nhiều giờ, nhiều ngày liên tục. Nhiều người yêu thích tranh lá chụp ảnh, viết content truyền thông giới thiệu tác phẩm và nghề đặc trưng của quê hương Thoại Sơn, Thất Sơn huyền thoại…Một người con của ông muốn hỗ trợ cha tạo mẫu, nhưng anh hiểu rằng tranh vẽ từ AI không thể thay thế được tranh lá bút lửa vì sau một bức tranh lá bút lửa là câu chuyện của những con người yêu nghệ thuật, vì nghệ thuật, đặt tim óc mình vào từng tác phẩm.

Nghe theo lời dạy của thầy, những người làm tranh lá bút lửa âm thầm sáng tạo để bức tranh gởi gắm tâm hồn mình đến gần hơn với khách hàng gần xa.

“Nghề tranh lá thốt nốt vẫn phát triển được khi du lịch phát triển. Có nhiều khách du lịch đến tham quan Thất Sơn, biết đến tranh lá thì nghề này mới có cơ hội phát triển mạnh hơn, có thêm việc làm cho người dân. Tôi mong nghề này phát triển vì muốn lưu giữ vẻ đẹp của quê hương, phát triển đời sống của người dân. Đừng vội vàng đốn bỏ những cây thốt nốt chỉ vì bán cây được giá”, ông Tạng nói về tương lai và mong muốn.

“Có nhiều khách du lịch ủng hộ sản phẩm, mới tạo thêm việc làm và phát triển lâu dài. Bán được nhiều tranh hơn thì doanh thu tăng, lương của anh chị em cũng tăng theo”. Chị Cẩm Mai chia sẻ.

Giữa những đổi thay của cuộc sống, giữa nỗi lo thiếu người nối nghiệp và nguồn nguyên liệu ngày một khan hiếm, nghệ nhân Võ Văn Tạng vẫn kiên trì truyền dạy, sáng tạo và nuôi hy vọng về một tương lai tươi sáng hơn cho nghề tranh lá thốt nốt. Ông tin rằng không chỉ là là sinh kế mà còn là tình yêu của những người dân quê chân chất, mộc mạc cảm thụ và làm nên cái đẹp cho quê hương.