Việc sinh con trong thế kỷ XXI quyết định vận mệnh quốc gia: Góc nhìn từ thực tiễn dân số tại Cà Mau

(NSMT) – Trong khuôn khổ Hội thảo chuyên đề công tác dân số năm 2026 do Bộ Y tế phối hợp UBND tỉnh Cà Mau tổ chức, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thiện Nhân đã trình bày tham luận "Việc sinh con trong thế kỷ 21 quyết định vận mệnh quốc gia", nhấn mạnh dân số không chỉ là vấn đề của mỗi gia đình mà đã trở thành yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia.

Theo GS.TS Nguyễn Thiện Nhân, trong bối cảnh nhiều quốc gia đang đối mặt với mức sinh thấp kéo dài, việc duy trì mức sinh thay thế không còn đơn thuần là chính sách dân số mà là điều kiện để bảo đảm nguồn lao động, duy trì tăng trưởng kinh tế và ổn định an sinh xã hội. Khi mức sinh thấp hơn mức sinh thay thế trong nhiều thế hệ, lực lượng lao động sẽ suy giảm, kéo theo già hóa dân số, tăng trưởng kinh tế chậm lại, giảm nguồn thu ngân sách và gia tăng áp lực chăm sóc người cao tuổi.

Hiện nay, mức sinh thay thế là khoảng 2,1 con/phụ nữ. Khi mức sinh thấp hơn ngưỡng này trong thời gian dài, số lao động được tái tạo sẽ giảm qua từng thế hệ, kéo theo tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực, già hóa dân số và suy giảm tăng trưởng kinh tế.

Dẫn số liệu nghiên cứu, ông cho biết mức sinh toàn cầu đã giảm từ khoảng 2,5 con/phụ nữ năm 2010 xuống 2,23 con năm 2020; dự báo còn 2,1 con vào năm 2030, 1,83 con năm 2050 và chỉ còn 1,59 con vào năm 2100. Xu hướng này cho thấy nhiều quốc gia đang đứng trước nguy cơ không thể tự tái tạo đủ lực lượng lao động cho tương lai.

Đối với Việt Nam, mức sinh năm 2024 chỉ còn 1,91 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế và đã duy trì dưới ngưỡng này 20 năm tính đến năm 2025. Theo dự báo trong tham luận, mức sinh của Việt Nam có thể giảm còn 1,63 con vào năm 2050 và 1,38 con vào năm 2100 nếu không có những chính sách phù hợp.

GS.TS Nguyễn Thiện Nhân phân tích, nếu mức sinh chỉ đạt 1,5 con/phụ nữ, sau một thế hệ (30 năm), lực lượng lao động mới chỉ bằng 71% thế hệ trước; sau 60 năm còn 50,4%; sau 90 năm còn 35,8%; sau 150 năm chỉ còn 18%, và sau 180 năm chỉ còn 12,8%. Điều này đồng nghĩa với việc nền kinh tế sẽ thiếu hụt lao động nghiêm trọng nếu mức sinh thấp kéo dài.

Tham luận cũng đưa ra những bài học từ các quốc gia phát triển. Tại Nhật Bản, mức sinh đã thấp hơn mức thay thế từ năm 1974 và đến năm 2024 chỉ còn 1,15 con/phụ nữ. Hàn Quốc còn thấp hơn, chỉ 0,75 con/phụ nữ năm 2024 – mức thấp nhất thế giới. Trong khi đó, Đức là 1,45 con, còn Việt Nam là 1,91 con.

Hậu quả của mức sinh thấp được thể hiện rõ tại Nhật Bản. Sau giai đoạn tăng trưởng thần kỳ, GDP của nước này bắt đầu trì trệ từ năm 1996. Dân số trong độ tuổi lao động giảm từ 87,46 triệu người năm 1995 xuống còn khoảng 72,3 triệu người năm 2025. Dự báo đến năm 2100, lực lượng lao động chỉ còn khoảng 32,1 triệu người, giảm 63% so với năm 1995.

Theo dự báo được trích dẫn trong tham luận, dân số Nhật Bản có thể giảm từ khoảng 128 triệu người năm 2010 xuống còn 60 triệu người vào năm 2100, khoảng 1 triệu người vào năm 2350 và chỉ còn 62 người vào năm 3000 nếu mức sinh thấp kéo dài và không có thay đổi lớn về chính sách dân số.

Từ những phân tích trên, GS.TS Nguyễn Thiện Nhân nhấn mạnh người lao động có "vai trò kép": vừa là chủ thể tạo ra của cải vật chất, vừa là người sinh ra và nuôi dưỡng thế hệ lao động tương lai. Vì vậy, việc sinh con không chỉ là quyền của mỗi gia đình mà còn là trách nhiệm đối với sự phát triển bền vững của đất nước.

Đối với tỉnh Cà Mau, những cảnh báo này là cơ sở quan trọng để triển khai hiệu quả Luật Dân số 2025. Việc duy trì mức sinh thay thế, tạo điều kiện để các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, đồng thời nâng cao chất lượng dân số sẽ góp phần bảo đảm nguồn nhân lực, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và ứng phó với quá trình già hóa dân số trong tương lai.