Cá lóc nướng ngày vía Thần Tài - Từ tín ngưỡng dân gian đến “cơn sốt” kinh doanh ở Cần Thơ

(NSMT) - Ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm - ngày vía Thần Tài không chỉ mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc mà còn tạo nên không khí mua bán nhộn nhịp tại nhiều địa phương Nam Bộ, đặc biệt là Cần Thơ. Trong đó, cá lóc nướng - món ăn gắn liền với tín ngưỡng thờ Thần Đất đai - trở thành lễ vật không thể thiếu, phản ánh sự giao thoa văn hóa lâu đời và niềm tin về một năm mới may mắn, hanh thông.

Ghi nhận tại nhiều phường như Ninh Kiều, Cái Khế, Tân An, Cái Răng (TP. Cần Thơ), ngay từ rạng sáng ngày vía Thần Tài, các điểm bán cá lóc nướng đã tấp nập khách ra vào. Tại Quán cá lóc An trên đường Trần Văn Hoài, phường Ninh Kiều, chị Ngô Thị Thúy An - chủ quán cho biết cửa hàng đã chuẩn bị hơn 500 con cá lóc để phục vụ nhu cầu cúng lễ. Để kịp giao hàng, 20 nhân viên phải làm việc xuyên đêm, từ sơ chế, chuẩn bị rau sống, nước chấm đến nướng cá liên tục từ 4 giờ sáng.

Đặc biệt, năm nay cửa hàng đẩy mạnh bán hàng online và livestream, giúp lượng khách tăng đột biến. “Buổi livestream kéo dài hơn một giờ nhưng đơn hàng về liên tục. Chỉ trong buổi sáng, cửa hàng đã bán hơn 500 con cá, doanh thu đạt gần 100 triệu đồng”, chị An cho biết. Nhiều khách hàng cũng chủ động đặt trước để tránh tình trạng quá tải.

Anh Nguyễn Hoàng Tuấn, một khách hàng, chia sẻ:“Như thông lệ hằng năm, tôi mua cá lóc nướng về cúng Thần Tài để cầu bình an, may mắn và phát tài phát lộc trong năm mới.” Trong khi đó, chị Nguyễn Thị Hoài Tâm cho biết việc đầu tiên trong ngày mùng 10 Tết là mua cá lóc nướng và một ít vàng để cầu may, mong công việc kinh doanh thuận lợi.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Vĩnh Thông (An Giang), trong văn hóa Việt tồn tại nhiều dạng thức Thần Đất đai như Thổ Địa, Thổ Thần, Thổ Công hay Ông Địa. Riêng tại Nam Bộ, hình tượng Ông Địa đã cụ thể hóa quan niệm trừu tượng về Thần Đất thành hình ảnh gần gũi, mang đậm bản sắc vùng đất phương Nam.

Từ thế kỷ XVII, khi người Hoa di cư đến Nam Bộ, họ mang theo tín ngưỡng thờ Thổ Địa - vị thần không chỉ cai quản đất đai mà còn là Thần Tài lộc. Người Việt khi tiếp nhận hình tượng này đã chọn chức năng ban phát tài lộc, nhưng không giữ nguyên tên gọi Thổ Địa, mà gọi là Thần Tài. Hình ảnh quen thuộc là một ông cụ râu dài bạc trắng, mặc quan phục, đội mão, tay cầm thỏi vàng.

Song song đó, người Việt vẫn giữ nguyên hình tượng Ông Địa truyền thống của mình. Từ đó hình thành “bộ đôi” Ông Địa - Thần Tài độc đáo, được thờ chung trên bàn thờ trong nhiều gia đình và cơ sở kinh doanh. Qua quá trình giao lưu văn hóa, hai cộng đồng Việt - Hoa cũng ảnh hưởng lẫn nhau trong nghi thức thờ cúng. Người Việt tiếp nhận tục cúng tỏi từ người Hoa, trong khi người Hoa lại dâng cúng Ông Địa những lễ vật mang đậm đặc trưng Nam Bộ như cà phê, thuốc lá, trái cây và cá lóc nướng trui.

Dân gian có câu: “Mùng 9 vía Trời, mùng 10 vía Đất”. Tuy nhiên, do người Việt tiếp nhận vai trò Thần Tài lộc từ hình tượng Thổ Địa của người Hoa, nên ngày này được gọi là vía Thần Tài thay vì vía Thổ Địa. Theo nhà nghiên cứu Vĩnh Thông, thông qua tín ngưỡng Ông Địa - Thần Tài, người bình dân gửi gắm những ước mong giản dị về cuộc sống bình an, làm ăn thuận lợi, tài lộc dồi dào. Trong quan niệm dân gian, lễ vật cúng vía Thần Tài thường gồm cá lóc nướng, bộ tam sên (thịt luộc, tôm hoặc cua luộc, trứng vịt luộc), cùng các món như vịt quay, bánh bao, bánh bò hoặc bắp nấu. Trong đó, cá lóc nướng mang ý nghĩa đặc biệt. Nhiều người lý giải rằng cá lóc nướng trui gợi nhớ thời kỳ khẩn hoang, mở đất của tiền nhân Nam Bộ. Đây là món ăn dân dã gắn với cuộc sống lao động trên vùng đất mới, thể hiện lòng biết ơn đối với tiền nhân và Thần Đất đai đã che chở, bảo hộ.

Ở góc độ học thuật, nhà nghiên cứu Vĩnh Thông cho biết từ xa xưa, người Nam Bộ thường dùng cá lóc nướng trui để cúng các vị Thần Đất như Ông Địa, Ông Tà. Khi hình tượng Thần Đất của người Hoa được người Việt tiếp nhận và gọi là Thần Tài, các nghi thức cúng tế, trong đó có cá lóc nướng, cũng được chuyển sang vị thần mới này. Điều đó cho thấy sự tiếp biến văn hóa sâu sắc, trong đó tên gọi thay đổi nhưng bản chất tín ngưỡng và nghi lễ vẫn được duy trì.

Ngày vía Thần Tài không chỉ là dịp thể hiện niềm tin tâm linh mà còn phản ánh đời sống văn hóa đặc trưng của người Nam Bộ. Từ tín ngưỡng thờ Thần Đất đai của người Việt, sự giao thoa với văn hóa người Hoa đã hình thành nên tập tục thờ Ông Địa - Thần Tài độc đáo, tồn tại bền vững qua nhiều thế kỷ. Ngày nay, cùng với sự phát triển của công nghệ và thương mại điện tử, hình thức kinh doanh cá lóc nướng cũng thay đổi, từ bán trực tiếp sang livestream và đặt hàng online. Tuy vậy, ý nghĩa cốt lõi vẫn không thay đổi - đó là niềm tin vào sự che chở của thần linh, lòng biết ơn tiền nhân và khát vọng về một năm mới sung túc, thịnh vượng.

Từ những lò than đỏ lửa xuyên đêm đến những đơn hàng online chốt liên tục, ngày vía Thần Tài tại Cần Thơ không chỉ là câu chuyện của tín ngưỡng, mà còn là minh chứng sống động cho sự tiếp nối văn hóa và sức sống bền bỉ của truyền thống trong đời sống hiện đại.