Ngày tiễn Ông Táo – khói bếp và ký ức miệt vườn Nam Bộ

Ở quê tôi, mỗi khi gió chướng bắt đầu thổi về, mang theo cái se lạnh hiếm hoi của miền sông nước, là biết Tết đã đứng ngoài ngõ. Những ngày cuối tháng Chạp, bếp nhà ai cũng đỏ lửa nhiều hơn, không chỉ vì nấu nướng mà bởi một thói quen lâu đời: chuẩn bị tiễn Ông Táo về trời.

Hồi đó, bếp không phải là gian phụ nép sau nhà như bây giờ. Bếp là trái tim của căn nhà Nam Bộ – nơi đặt cái cà ràng ám khói, nơi treo chiếc ấm nhôm cũ, nơi tụi nhỏ quây quần nghe người lớn kể chuyện mùa lũ, mùa lúa, chuyện đời lên xuống theo con nước. Bếp ấm, nhà yên. Người xưa tin vậy, nên Ông Táo – vị thần giữ bếp – được coi như người chứng kiến mọi buồn vui của một gia đình.

Ngày 23 tháng Chạp, má tôi dậy sớm hơn thường lệ. Không rộn ràng, không vội vã. Bà chỉ lặng lẽ quét lại gian bếp, lau cái bàn gỗ nhỏ đặt sát vách, rồi nấu nồi chè đậu trắng nước cốt dừa béo ngậy. Mâm cúng Ông Táo nhà tôi chẳng có gì sang: dĩa trái cây vườn mới hái, bình trà nóng, vài đòn bánh tét gói sớm để “lấy hên”. Má thường nói: “Ông Táo ở bếp mình quanh năm, ăn ở sao ổng rõ hết, cần chi mâm cao cỗ đầy”.

Đến giờ cúng, khói nhang bay lên quyện với mùi rơm rạ, mùi dừa khô, mùi khói bếp quen thuộc. Ngoại tôi chắp tay khấn, giọng chậm rãi, như đang trò chuyện với một người thân: xin Ông Táo về trời nói điều phải lẽ, xin cho gia đạo yên ổn, mùa màng thuận lợi, con cháu mạnh giỏi. Mấy đứa nhỏ đứng nép sau lưng người lớn, nửa tin nửa ngờ, nhưng vẫn được dặn dò: “Ở hiền cho Ông Táo thương”.

Sau lễ cúng là chuyện thả cá. Nhà tôi ở gần con rạch nhỏ thông ra sông lớn, nước trong veo, lục bình trôi lững lờ. Ba tôi xách cái thau nhôm, bên trong mấy con cá chép còn quẫy mạnh. Không ai ném cá xuống nước. Ba cúi thấp, nhẹ tay thả từng con, miệng lẩm nhẩm câu gì đó, như gửi gắm cả năm làm ăn, cả mong ước bình an theo dòng nước trôi đi. Cá bơi mất hút, để lại vài vòng sóng loang ra rồi tan nhanh như một lời hứa.

Tôi nhớ rõ cảm giác chiều hôm ấy: nắng dịu, gió mát, bếp đã tắt lửa, nhưng trong nhà lại ấm lạ. Tục tiễn Ông Táo với người Nam Bộ không mang màu sắc phô trương. Nó lặng lẽ như tính cách con người nơi đây – trọng tình, trọng nghĩa, tin vào điều thiện lành hơn là hình thức.

Bây giờ, nhiều nhà không còn bếp củi, không còn cà ràng, cá chép mua sẵn ngoài chợ rồi thả cho xong lệ. Nhưng cứ đến 23 tháng Chạp, trong ký ức tôi vẫn hiện về hình ảnh má lom khom bên bếp, ngoại khấn khẽ dưới làn khói nhang, ba thả cá giữa con rạch quê. Những điều ấy nhắc tôi nhớ rằng Tết không chỉ bắt đầu từ bánh trái hay mâm cỗ, mà bắt đầu từ việc giữ cho bếp nhà luôn ấm.

Tiễn Ông Táo về trời, suy cho cùng, là dịp để người Nam Bộ nhìn lại mình sau một năm: đã sống có trước có sau chưa, đã giữ được lửa yêu thương trong nhà chưa. Và khi khói nhang tan đi, cá đã khuất bóng dưới dòng sông, trong lòng mỗi người lại nhen lên một mong mỏi rất đỗi bình dị: sang năm, bếp vẫn đỏ lửa, nhà vẫn có tiếng cười, và Tết lại về trong sự an yên như nó vốn thế từ bao đời.