Huyền thoại Cá lóc trong văn hóa người Cà Mau

(NSMT) - Từ lâu cá lóc trở thành một đặc sản nổi tiếng của người dân đồng bằng Nam Bộ. Nơi được thiên nhiên ban tặng nhiều sản vật trù phú như tôm, cá, ếch, nhái... trong đó nổi bật nhất phải kể đến là con cá lóc. Loại cá hầu như xuất hiện khắp mọi nơi ở Tây Nam Bộ.

Nếu ai đã có dịp xuôi về miền Tây sông nước Nam Bộ thì lại càng không thể quên được những món ăn từ thủy hải sản, đồng ruộng tự nhiên, trong đó phải kể đến con cá lóc. Cá lóc không chỉ là một món ăn, mà là một câu chuyện về lịch sử khai khẩn, về sự hòa hợp với thiên nhiên, về tình làng nghĩa xóm mà còn là một biểu tượng văn hóa đặc trưng của vùng đất Cà Mau.

Cá lóc - lộc trời ban và câu chuyện khai hoang

Vùng đất Cà Mau với hệ thống sông ngòi kênh rạch chằng chịt, tôm cá đầy ắp, trong đó cá lóc là một loài cá nước ngọt quen thuộc, có mặt trong nhiều bữa ăn hàng ngày của mọi gia đình. Cá lóc còn gắn liền với câu chuyện khai hoang đầy gian khó, nhưng cũng đầy ý chí của hai vị tiền nhân Tô Minh Chánh và Nguyễn Văn Lành cách đây khoảng 200 năm.

Tương truyền, ban đầu hai ông mang theo gia đình đến khu vực Nhà Vi (nay thuộc xã Trần Thới, huyện Cái Nước) ở tạm, sau đó dùng xuồng độc mộc lần dò ngược lên sông Bảy Háp, qua tắc Ông Do, rồi xuôi dòng sông Cửa Lớn đến sông Cái Ngay, sau đó men theo sông rạch đến kênh Thị Vạn ngày nay (Ấp Thanh Tùng, xã Thanh Tùng, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau).

Nhận thấy nơi đây đất đai tươi tốt, có nhiều nước ngọt và cá tôm thì vô số kể. Hai ông liền khấn sơn thần và thủy thần xin phép được khai khẩn đất đai và lập nghiệp tại vùng đất này. Nội dung lời khấn được lưu truyền như sau: “Chúng con từ phương xa đến đây giữa vùng đất hoang vu này chưa biết làm gì xin sống! Xin các vị thần chỉ bảo cho chúng con là Tô Minh Chánh và Nguyễn Văn Lành nơi bình an, thuận lợi, đất đai mầu mỡ để chúng con khai khẩn dựng làng, xây ấp mưu sinh. Nếu được như ý nguyện chúng con sẽ lập miếu thờ chư vị để tỏ lòng cảm ơn và nguyện ăn hiền ở lành, nuôi dạy con cháu giữ đạo lý, duy trì truyền thống sau này”.

Sau khi khấn sơn thần và thủy thần thì hai ông bơi xuồng nhìn xung quanh thấy có nhiều loài cây cỏ tươi tốt, đặc biệt có nhiều cá lóc phóng lao ngang qua xuồng, xác định nơi đây sẽ là vùng đất “nhân khang, vật thịnh” nên hai ông trở về Nhà Vi đưa gia đình đến lập nghiệp. Để tạ ơn thần linh, hai ông đã lập miếu thờ Sơn Thần (Miếu Ông Hổ) và Thủy Thần (Miếu Bà Thủy Long hay còn gọi là Thủy Long thần nữ), ngôi miếu thờ bà Thủy Long thần nữ trở thành nơi ghi dấu của quá trình khai hoang, mở cõi của cộng đồng người Việt trên vùng đất mới. Đã hơn 200 năm trôi qua người dân nơi đây và các vùng lân cận đã duy trì việc thờ cúng bà Thủy Long, chính nơi này ngày nay Lễ hội vía bà Thủy Long đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Cá lóc nướng trui - hương vị đồng quê

Giữa khung cảnh thiên nhiên hào phóng ấy, món "Cá óc nướng trui" ra đời như một phần tất yếu của văn hóa ẩm thực Cà Mau. Đây là món ăn dân dã, thường xuất hiện trong bữa cơm đạm bạc nhưng ấm cúng của người dân miền sông nước.

Để có được món ăn này, người dân Cà Mau thường chọn những con cá lóc to, tươi ngon từ ao và thả lại những cá nhỏ chưa đủ kích cỡ. Việc giữ lại những con cá nhỏ thể hiện sự trân trọng và ý thức bảo vệ nguồn lợi tự nhiên. Cá sau khi bắt sẽ được nướng trực tiếp trên rơm khô - một nguyên liệu dễ kiếm sau mỗi vụ gặt lúa. Hương thơm đặc trưng của rơm quyện với mùi cá nướng tạo nên một sức hấp dẫn khó cưỡng.

Món cá lóc nướng trui thường được ăn kèm với bún tươi, nước mắm me và đủ loại rau xanh mướt như: cải, rau thơm, rau diếp cá, dưa leo, khóm,... Cách ăn cũng rất phóng khoáng, có thể dùng đũa hoặc bốc tay, tùy theo sở thích và sự thoải mái của mỗi người. Các loại rau ăn kèm thường là những loại cây nhà lá vườn, thể hiện sự tận dụng tối đa những gì thiên nhiên ban tặng.

Gắn kết cộng đồng và triết lý âm dương, ngũ hành trong văn hóa người Việt

Tính cộng đồng được thể hiện rõ nét qua việc dùng chung một chén nước chấm trong bữa ăn hằng ngày của mọi gia đình. Đây là nét văn hóa ẩm thực đặc trưng, thể hiện sự sẻ chia và gắn bó giữa các thành viên trong gia đình hay bạn bè của người Việt.

Đặc biệt, món ăn này còn ẩn chứa triết lý biện chứng về sự cân bằng âm - dương và ngũ hành. Tính hàn (tính âm) của các loại rau xanh được cân bằng bởi vị cay nóng (tính dương) của ớt cay nồng trong chén mắm me. Màu đen của cá lóc tượng trưng cho hành Thủy, màu xanh của rau là hành Mộc, màu đỏ của ớt là hành Hỏa, màu nâu của nước mắm me và vàng của khóm là hành Thổ, còn màu trắng của bún và thịt cá là hành Kim. Sự kết hợp hài hòa của các yếu tố này không chỉ tạo nên hương vị đặc sắc mà còn thể hiện quan niệm về sự cân bằng trong vũ trụ và cuộc sống của người Việt.

Phóng khoáng nghĩa tình trong câu ca dao

Qua món cá lóc nướng trui, còn bộc lộ tính cách phóng khoáng, trọng nghĩa tình của người dân, được thể hiện qua câu ca dao:

"Bắt con cá lóc nướng trui

Làm mâm rượu trắng đãi người bạn xa.

Điên điển mà đem muối chua

Ăn cặp cá nướng đến vua cũng thèm."

Câu ca dao mộc mạc, dân dã ấy đã vẽ nên một bức tranh chân thực về sự hào sảng của vùng đất Cà Mau, sẵn lòng chia sẻ những gì quý giá nhất với bạn bè phương xa.

Vinh dự trên mâm cúng Thần Tài

Không chỉ là món ăn quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày, cá lóc nướng trui còn được người dân Cà Mau trân trọng trong dâng lên mâm cúng ngày vía Thần Tà. Họ tin rằng, hương vị đặc trưng và sự dân dã của món ăn này, khi dâng cúng lên Thần Tài sẽ mang lại may mắn, tài lộc và sự thuận lợi trong công việc làm ăn. Đây là một minh chứng rõ ràng cho thấy vị trí đặc biệt của cá lóc nướng trui trong đời sống văn hóa và tâm linh của người dân Cà Mau.